Portalu
Trzecia część albumu "Krosno widokówką opisane" autorstwa Zbigniewa Więcka, krośnieńskiego regionalisty i kolekcjonera, miała swoją premierę jesienią ubiegłego roku. Znajdziemy w niej widokówki z czasów Polski Ludowej, czyli z lat 1949-1989. Pisaliśmy również o części pierwszej i drugiej.
Jest to tzw. okres "cenzury". Nazwa wzięła się stąd, że w PRL-u wszystkie wydawnictwa drukowane, także te, które drukowały widokówki, musiały uzyskać zgodę na produkcję i rozpowszechnianie od Urzędu Kontroli Pracy, Publikacji i Widowisk, czyli cenzury. Symbole cenzorskie podawano w miejscu przeznaczonym na znaczek pocztowy. Wyjątkiem są 33 widokówki z lat 1949-59. Na nich te symbole znajdowały się u dołu lub pośrodku rewersu.
- Polegało to na tym, że wydawca, mając przygotowane zdjęcie widokówki, zgłaszał się do odpowiedniego biura. Jeśli tam otrzymał zgodę na druk i rozpowszechnianie, musiał na stronie adresowej umieścić numer cenzury i numer wydania – tłumaczy Zbigniew Więcek.
W albumie zamieszczono 193 ilustracje, w tym 23 zdjęcia. Ułożono je według chronologii i przestrzeni urbanistycznej. Autor rozpoczął prezentację od krośnieńskiej starówki, a zakończył ją na obrzeżach miasta. W tym okresie nie wydano widokówek z dzielnic Polanka, Suchodół i Krościenko. Tylko jednej widokówki doczekała się Turaszówka.
Niektóre zdjęcia miały po kilka emisji. Wydawano widokówki małowymiarowe, wielkoformatowe i wielokolorowe. Krosno było też zamieszczane na widokówkach wieloobrazkowych, z mapkami czy z widokami okolic.
Wydawały je następujące wydawnictwa: Spółdzielnia Wydawnicza "Książka i Wiedza", Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK), Przedsiębiorstwo Upowszechniania Prasy i Książki "RUCH" oraz Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza "Prasa-Książka-Ruch". Fotografie do widokówek wykonali m.in. Zdzisław Postępski, Miłosław Petruszka, Stanisława Grabowska, Gustaw Russ, Jan Korpal, Jan Jastrzębski, Jan Siudecki, Teodor Hermańczyk.
Widokówki to dokumentacja przeszłości. Jedna z nich przyczyniła się do odkrycia historii budynku Lasów Państwowych, czyli Hotelu Beskid. Pisaliśmy o tym tutaj. Poniżej prezentujemy najciekawsze z nich, a wszystkie znajdziecie w albumie Zbigniewa Więcka.
Bardzo chętnie fotografowano krośnieński Rynek. Później te zdjęcia wykorzystywano do tworzenia widokówek. Poniższe prezentują starówkę w różnych latach po II wojnie światowej. Można zobaczyć, jak zmieniało się centrum miasta i porównać z tym, jak wygląda obecnie.
Widokówka "Kamienice podsieniowe w rynku" została wydana pomiędzy rokiem 1948, gdy powstało wydawnictwo "Książka i Wiedza", a rokiem 1950, w którym dokonano denominacji polskiej złotówki. – Na widokówce wydrukowano cenę 10 zł – pisze w swoim albumie Zbigniew Więcek.
Wydrukowano ją metodą typograficzną na papierze kredowym. Przedstawia środkową część południowej pierzei Rynku. Autorem zdjęcia jest Edward Falkowski, znany polski fotografik.
Widokówka z przełomu lat 60/70 XX wieku. Zdjęcie Zdzisława Postępskiego przedstawia przebudowaną zachodnią część Rynku, którą pokryto zielenią i kwiatami.
- Widać na niej również wylot ulicy Nowotki, obecnie Piłsudskiego. Gdy powiększymy kamienicę po lewej stronie, dostrzeżemy niszę, w której kiedyś znajdowało się popiersie Adama Mickiewicza. Możemy je zobaczyć na widokówce z 1939 roku autorstwa prof. Lenkiewicza. Kiedy Niemcy weszli do Krosna, Rynek nazwali Adolf Hitler Platz i zdjęli popiersie naszego wieszcza narodowego z tego miejsca - tłumaczy Zbigniew Więcek. Pisaliśmy o tym tutaj.
Na tej fotografii widzimy schodki prowadzące na podcienia północnej pierzei Rynku od wschodniej strony. Obecnie można zauważyć różnicę w ich liczbie.
Widokówka przedstawia siedzibę Miejskiej Rady Narodowej na krośnieńskim Rynku (obecnie Rektorat Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie). Na drugim planie po lewej stronie widać kamienicę przy ul. Blich, która przechodzi obecnie remont. Będzie się w niej mieściła siedziba Muzeum Rzemiosła.
Fotografia autorstwa Teodora Hermańczyka przedstawia pokrytą zielenią zachodnią połowę Rynku. Od umiejscowionego pośrodku klombu promieniście rozchodzą się betonowe ścieżki.
Tę fotografię wykonał Jan Korpal. Widokówka wydawana w latach 1966-70. Przedstawia zachodnią pierzeję Rynku i część zachodniej połowy placu.
- Teodor Hermańczyk bardzo dobrze technicznie wykonał to zdjęcie - mówi Zbigniew Więcek. Fotografia przedstawia południowo-wschodnie naroże Rynku. W głębi widzimy kopułę kaplicy Oświęcimów. Szyldy są na tej fotografii czytelne (Odzież. Damska, męska; Nasiona), sylwetki ludzi wyraźne, można nawet odczytać rejestrację "syrenki".
Fotografia wykonana przez Jana Siudeckiego pokazuje część południowej pierzei Rynku z widokiem na południowy fragment miasta. Są to lata 60. XX wieku. – Zimy były wtedy przepiękne. Na tym zdjęciu można dostrzec drzewa rosnące w południowo-wschodniej części rynku. Zniknęły one po przebudowie placu. Chodziło głównie o poprawę sieci kanalizacyjnej i wody. W trakcie prac znaleziono tutaj drewniane rury wodociągowe, przez które ciągnięto wodę z Lubatówki do starówki - tłumaczy Zbigniew Więcek.
W oddali za kościołem oo. Kapucynów był duży sad i ogród, a następnie niska zabudowa Krościenka Niżnego. Wtedy jeszcze nie było budownictwa blokowego. – Ulica Lwowska i Wojska Polskiego również nie były jeszcze zabudowane. Ta część Krościenka Niżnego to były pola uprawne i małe domki.
Widokówka autorstwa Jana Siudeckiego. Przedstawia krośnieński Rynek w latach 70. XX wieku.
Natomiast ta widokówka jest autorstwa Piotra Krassowskiego. Wydawana w II połowie lat 70. także przedstawia krośnieński Rynek.
Na obu fotografiach warto zwrócić uwagę na wygląd starówki. Pełno zieleni, kwiatów, alejek, ławeczek i drzew. Do tego autobusy i mnóstwo samochodów, mniejszych i większych, które mogły parkować na płycie rynku.
Fotografia autorstwa Stanisławy Grabowskiej przedstawia fragment ulicy Piłsudskiego i jego zabudowę (dawniej ulica Nowotki). Patrząc od lewej widzimy parterowy budynek od frontu, a piętrowy od ul. Legionów. Został zbudowany ok. 1876 roku przez żydowską rodzinę, która w latach 50. XX wieku wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Kolejny budynek nr 20 ma podobny układ.
Następny to ten, na którego ścianie obecnie możemy podziwiać mural przedstawiający Jana Szczepanika. Budynek zbudowano ok. 1927 roku według projektu Stanisława Bergmana. W latach przedwojennych mieścił się w nim hotel "Polonia", który istniał do lat 70. XX wieku.
Obok niego, pod nr 16, znajduje się Pałac Biskupi, gdzie dziś mieści się Muzeum Podkarpackie, a w latach 50. XX wieku swoją siedzibę miały tutaj Wojska Ochrony Pogranicza, oddział PTTK i Ognisko Muzyczne. Następnie widzimy wybudowaną w 1909 roku kamienicę "Zgody". Po II wojnie światowej trafiła ona do rąk krośnieńskich rzemieślników i stała się siedzibą Cechu Rzemiosł Różnych.
Fotografia autorstwa Daniela Zawadzkiego. W 1959 roku w budynku przy obecnej ulicy Łukasiewicza po lewej stronie swoją siedzibę miała dyrekcja Państwowego Przedsiębiorstwa Kopalnictwa Naftowego "Karpaty". Podlegało mu pięć zakładów eksploatacji w: Ustrzykach Dolnych, Sanoku, Krośnie, Jaśle i Gorlicach. W 1967 roku przedsiębiorstwo zlikwidowano i budynek przekazano Przedsiębiorstwu Budownictwa Naftowego "Naftomontaż". Do 1939 roku budynek był siedzibą spółki naftowej "Galicyjskie Karpackie Towarzystwo Naftowe", a w czasie wojny mieściło się tutaj "Karpathenolaktiengesellschaft Lemberg Betriebsinspektion Krosno".
Natomiast budynek po prawej stronie wybudowano pod koniec lat 50. XX wieku. W 1959 roku był siedzibą przedsiębiorstwa "Kopalnictwo Naftowe Zakład Eksploatacji Krosno".
W 1945 roku w Krośnie reaktywowano Miejski Klub Sportowy "Legia". Stadion piłkarski znajdował się przy Zakładach Przemysłu Lniarskiego niedaleko lotniska. Po kilku latach rozrastający się zakład lniarski potrzebował tego terenu. Klub zaczął starania o nowe miejsce pod stadion. Miasto odstąpiło trzyhektarowy plac podmiejskiej targowicy o nazwie Blich w zakolu rzeki Wisłok. Klub przystąpił do Federacji ZZ "Włókniarz" i przyjął nową nazwę. Uroczyste oddanie stadionu do użytku nastąpiło 22 lipca 1951 roku. Wspominaliśmy o tym tutaj.
Jest to widok Krosna od strony północnych wzgórz otaczających Kotlinę Krośnieńską. Widać tutaj też stadion i luźną zabudowę dzielnicy Zawodzie. Autorem jest Miłosław Petruszka. Wydawano ją w latach 1958-60.
Widokówka autorstwa Miłosława Petruszki. Wydawana w latach 1959-62. Na zdjęciu widać rzekę Wisłok płynącą starym korytem, tuż pod skarpą miejską. W latach 60. XX wieku koryto rzeki przesunięto kilkadziesiąt metrów na północ, likwidując podmiejskie zakole Wisłoka. – To stare koryto rzeki. W tej chwili są tam place handlowe i część przeznaczona dla stadionu.
Widoczny na widokówce monument opisano jako "Pomnik Zwycięstwa", ale oficjalna nazwa to "Pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego", a niekiedy "Pomnik Ofiar Faszyzmu". Stał on pośrodku rozwidlenia ulic: Staszica, Lwowskiej, Wojska Polskiego i Powstańców Warszawskich.
Dzisiejszy Plac Monte Cassino był przez lata nazywany rondem, bo trzeba było go objeżdżać. Promienisty układ dróg powstał w czasie regulacji miasta po 1929 roku. W 1966 roku u zbiegu tych ulic wybudowano dużą okrągłą rabatę, w której centrum w czynie społecznym postawiono pomnik z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego. Miał upamiętnić poległych w walkach z niemieckim faszyzmem.
Inż. Tadeusz Merski, więzień Auschwitz zdobył w "Kopalnictwie Naftowym" żerdzie wiertnicze, które wmurowano do postumentów pomnika. Z ich powodu przyjęła się nazwa "pomnik z rurami". W 1996 roku plac nazwano Placem Monte Cassino, a w lipcu 2018 roku pomnik zlikwidowano. Pisaliśmy o tym tutaj.
- Uczestniczyłem w rocznicach na 1 września i na zakończenie II wojny światowej. Składaliśmy wtedy kwiaty pod tym pomnikiem. W ten sposób czciliśmy pamięć swoich rodaków, którzy zginęli w walkach - mówi Zbigniew Więcek.
Zdjęcie autorstwa Gustawa Russa. Widokówka z 1962 roku. Jest to widok na starówkę od strony południowej. Widać kościół farny, dzwonnicę, dwupiętrową kamienicę (obecnie to siedziba BWA), ul. Zjazdową prowadząca z Rynku do ulicy Podwale. Między ulicą Podwale, a wałami znajdował się plac targowy z parterową halą. Miejskie targowisko było tu w latach 50. i 60. XX wieku do czasu przeniesienia na obecny plac targowy przy ul. Legionów.
Na pierwszym planie plac zabaw dla dzieci, obecnie jest to parking. Na drugim planie Dom Kultury Górnika-Naftowca, który był centrum kultury krośnieńskiej przez kilkadziesiąt lat. Jego budowę rozpoczęto w 1928 roku, a zakończono w 1948 roku. Początkowo był finansowany przez kilka związków zawodowych, po wojnie został przejęty przez ZZ Górników-Naftowców. Z placówki korzystali zarówno dorośli jak i dzieci. Powiedzenie "idę do Górnika" było w pełni zrozumiałe gdzie i w jakim celu się idzie. Placówka była czynna 7 dni w tygodniu, miała własny teatr, bibliotekę, salę taneczną, pokoje dla szachistów, karciarzy, filatelistów, modelarzy itd.
Budynek wielokrotnie zmieniał nazwy. Pierwszą był Dom Górnika Naftowca, później Powiatowy Dom Kultury, Wojewódzki Dom Kultury, Krośnieński Dom Kultury i wreszcie Regionalne Centrum Kultur Pogranicza.
Widokówka przedstawia Hotel Nafta-Krosno, który wybudowano w 1976 roku. Został sfinansowany z funduszu inwestycyjnego ówczesnego Zjednoczenia Górnictwa Naftowego i Gazownictwa. Obiekt ze 120 miejscami noclegowymi, zapleczem gastronomicznym i salą konferencyjną był hotelem pracowniczym dla załóg firmy naftowej Budownictwa Naftowego "Naftomontażu" w Krośnie. Był też obiektem ogólnodostępnym. Tak funkcjonował przez 20 lat.
Nie inwestowano w niego, więc ulegał degradacji. W końcu przeprowadzono modernizację obiektu, którą ukończono w 1998 roku. Później stał się samodzielną jednostką jako jeden z oddziałów spółki PGNiG Technologie. Pozostał też przy swojej funkcji hotelowej (choć mógł zostać biurowcem, pisaliśmy o tym tutaj). Przeprowadzono kolejny gruntowny remont, poszerzono działalność kongresową i rozrywkową (udokumentowaliśmy to tutaj). W 2015 roku hotel został kupiony przez prywatnego inwestora (wspominaliśmy o tym tutaj).
Widokówka wieloobrazkowa, inaczej nazywana wielowidokową, wielotematową, mozaiką, składanką. Ukazało się tylko 8 takich pocztówek i jeden karnet, na których umieszczono 34 zdjęcia Krosna, w tym 23 publikowane tylko na składankach.
Pocztówka wydawana w latach 1974-89. Fotograf to Jan Siudecki. Przedstawia Krosno Rynek, Pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego, ulicę Staszica, kościół oo. Kapucynów i Spółdzielczy Dom Handlowy.
Trzy widokówki wieloobrazkowe oprócz Krosna zawierały też inne miejscowości. To jedna z nich - przedstawia Rynek w Krośnie, Siedzibę Urzędu Miejskiego w Jaśle, serpentyny szosy w Bieszczadach oraz widok z góry Parkowej w Sanoku. Ma również mapę powiatu krośnieńskiego.
Autor publikacji zamieścił w swoim albumie też inne interesujące zdjęcia z przeszłości, które wprawdzie nie były widokówkami, ale uzupełniają opowieść o utraconych widokach Krosna. Jest to np. fotografia przedstawiająca południową część zachodniej pierzei Rynku z 1945 roku. Została wykonana tuż po wyzwoleniu. W pierwszej kamienicy po lewej znajdował się przedwojenny hotel i restauracja T. Schmalcowej.
– To bardzo ważna kamienica dla polskiego wojska. 8 września 1939 roku dowódcy wojsk stacjonujących w okolicy uczestniczyli w kolacji, którą zorganizowano u Schmalcowej. W tym czasie Niemcy spokojnie wjechali na Rynek. Jedni wjechali motocyklami od strony Zręcina ulicą Czajkowskiego, inni pojawili się od strony Białobrzegów - opowiada Zbigniew Więcek. - Niemcy mieli informacje, że w restauracji znajdują się polscy dowódcy wojskowi i błyskawicznie tam wkroczyli.
Po wojnie budynek był w opłakanym stanie, bez dachu. W końcu go odremontowano, na piętrze urządzono pokoje hotelowe, a na parterze restaurację "Centralną", gdzie organizowano dancingi. Później zostało to sprywatyzowane.
Zdjęcie przedstawia XIX-wieczny budynek. Stał w miejscu obecnego Domu Handlowego, który postawiono w 1963 roku (o jego historii pisaliśmy tutaj). – Nie było wtedy internetu, więc jako dzieci spędzaliśmy czas, włócząc się ulicami miasta. Zawsze podchodziliśmy do okna tej chałupki i stukaliśmy w nie.
Drugie zdjęcie to widok od strony mostu.
